Erteleme Davranışı ve Şema Terapi
Günlük hayatta sık sık karşılaşılan bir durum olan erteleme davranışı, bireyin bir işi gerçekleştirme konusunda irade ve istek gösterememesi nedeniyle kararsız bir tutum ya da davranışsal özellik sergilemesi durumu olarak ortaya çıkar. Modern dünyada erteleme davranışı, kişilerin aktivitelerini düşürmesi sebebiyle olumsuz bir durum olarak görülmektedir (Ferrari, Johnson ve McCown, 1995). Ancak erteleme davranışının yalnızca zaman yönetimi becerilerindeki yetersizlikler veya motivasyon eksikliği ile açıklanamayacağı görülmektedir.
Erteleme Davranışının Bilişsel ve Duygusal Temelleri
Literatür incelendiğinde, erteleme davranışının bilişsel ve duygusal temellere dayanan bir kaçınma davranışı olduğu ortaya konulmaktadır (Ferrari vd., 1995; Sirois ve Pychyl, 2013).
Bireyin tehdit edici olarak algıladığı görev, duygu veya ilişkisel durumlarla karşılaşmasını geciktirerek kısa vadeli rahatlama sağlaması, erteleme davranışının duygusal kaçınma işlevini ortaya koymaktadır. Bu noktada erken yaşantılar, ebeveyn tutumları ve gelişimsel süreçler önemli belirleyiciler arasında yer almaktadır.
Erteleme Davranışı ve Erken Dönem Şemalar
Şema Terapi yaklaşımı açısından değerlendirildiğinde özellikle başarısızlık, terk edilme, kusurluluk, yetersiz özdenetim, karamsarlık ve sosyal izolasyon/güvensizlik şemalarının erteleme davranışıyla ilişkili olduğu görülmektedir (Işık, 2019; Mazlum, 2021; Aydın, 2024).
Bu şemaların kişinin kendilik algısı, yeterlilik inancı ve başarısız olmaya yönelik tehdit algısıyla ilişkili olması, erteleme davranışının altında yer alan bilişsel ve duygusal süreçlerin anlaşılması açısından önem taşımaktadır.
Erteleme Davranışı ile Şemalar Arasındaki İlişki
Yapılan literatür taramasına göre erken dönem uyum bozucu şemalar ile erteleme davranışı arasında anlamlı ilişkiler olduğunu ortaya koyan birçok çalışma bulunmaktadır. Bununla birlikte bazı çalışmalarda anlamlı bir ilişki saptanmadığı da görülmektedir (Mazlum, 2021).
Bu durum, erteleme davranışının şemalarla ilişkisinin bağlama, görev türüne, bireyin başa çıkma stiline ve motivasyon kaynağına bağlı olarak değişebileceğini göstermektedir.
Şema Terapi Erteleme Davranışına Nasıl Yardımcı Olabilir?
Sonuç olarak erteleme davranışını yalnızca bir motivasyon veya zaman yönetimi problemi olarak değerlendirmek yerine, davranışın altında yer alan bilişsel ve duygusal örüntülerin de ele alınması önem taşımaktadır.
Erteleme davranışının altında yatan erken dönem uyum bozucu şemaların terapötik süreçte ele alınmasının, bireylerin davranış örüntülerini daha iyi anlamalarına ve daha sağlıklı başa çıkma becerileri geliştirmelerine yardımcı olacağı düşünülmektedir.
Erteleme Davranışı İçin Ne Zaman Destek Alınmalı?
Eğer siz de sık sık erteleme davranışı gösteriyor ve bunun günlük yaşamınızı, işlerinizi, ilişkilerinizi veya kendinize yönelik algınızı olumsuz etkilediğini düşünüyorsanız, bu davranışın altında yatan nedenleri anlamak için profesyonel destek almayı düşünebilirsiniz.
Özellikle erteleme davranışı tekrar eden bir döngü hâline geliyor, yapmak istediğiniz ya da yapmanız gereken şeyleri gerçekleştirmenizi engelliyor ve bunun sonucunda yoğun stres, suçluluk veya yetersizlik duyguları yaşıyorsanız, terapi süreci bu örüntüleri fark etmenize ve daha sağlıklı başa çıkma yolları geliştirmenize yardımcı olabilir.
Terapiye başlamak için sorunların “çok ilerlemesini” beklemek gerekmez. Kişinin yaşadığı güçlüğün yaşamını ne ölçüde etkilediğini fark etmesi, destek almak için önemli bir başlangıç noktasıdır.